Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı’ndan Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ara tatilde artan ekran kullanımına karşı aileleri uyardı. Ekranın çocukların uyku, dikkat, dil gelişimi ve sosyal ilişkileri üzerindeki etkilerine dikkat çeken Öz, “Çocukların ekranla geçirdiği süreden çok, ekranın günlük yaşamlarını nasıl etkilediğine dikkat edilmeli. Ekran kullanımı çocukların uyku, dikkat ve sosyal yaşam dengesini bozmamalı” dedi. Öz, yaşa uygun içeriklerin de kontrollü bir şekilde izlenmesi gerektiğini söyledi.
Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı’ndan Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ekran kullanımının çocukların gelişimine etkilerini anlatarak ailelere önemli önerilerde bulundu.
Ekranın çocukların günlük yaşamındaki etkisi
İçinde bulunduğumuz ara tatil döneminde çocukların ekran kullanım sürelerinin arttığını belirten Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, “Bu dönemde pek çok ailenin aklındaki soru aynı: Çocuk bu günleri ekran başında geçirirse ne olur? Çocuk ve ergen ruh sağlığı açısından asıl mesele, ekranda geçen saatlerden çok, ekranın çocuğun hayatında nelerin yerini aldığıdır” diye konuştu.
Ekran kullanımının etkisi, her dönemde farklı oluyor
Ekran kullanımının etkisinin her dönemde farklı şiddette ve önemde olduğunu kaydeden Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, “Bebeklikte öğrenme yüz yüze ilişkiden, sesten ve dokunmaktan geçmektedir; ekran bunların yerini tutmaz, bu yüzden görüntülü konuşma dışında uzak durmak tedbirli bir yaklaşımdır. Bu dönemdeki ekran maruziyeti özellikle sosyal açıdan kritik bir öneme sahiptir. Erken çocuklukta bir yetişkin eşliğinde, yaşa uygun içerikler kontrollü bir şekilde izlenebilir; ancak tek başına izlenen hızlı videolar eğer karşılıklı oyunun ve sohbetin yerini alırsa dil ve dikkat becerileri sekteye uğrayabilir” uyarısında bulundu.
Yoğun ekran kullanımı dikkat işlevlerini etkileyebiliyor
Okul çağında dikkat işlevlerinin ön plana çıktığını ifade eden Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, şunları söyledi:
“Yoğun ekran kullanımı, özellikle de kısa videolar, dikkat güçlükleriyle birlikte görülüyor; ancak bu birlikteliğin yönü yani ekranın mı dikkati zorladığı, yoksa dikkati zorlanan çocukların mı ekrana yöneldiği henüz net değildir. Bu dönemdeki ekran kullanımının dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna doğrudan yol açtığı gösterilmemiştir; fakat bu tanıyı almış çocuklarda belirtileri belirginleştirebilir. Tanısı olmayan çocuklarda da yoğun ekran kullanımı, dikkat işlevlerini etkileyebilir.
Gece ekran kullanımı uyku düzenini olumsuz etkiliyor
Ergenlikte ekran, arkadaşlık kurmanın ve kimlik arayışının başlıca alanıdır; aynı zamanda sürekli karşılaştırmaya, beğenilme kaygısına, siber zorbalığa ve uygunsuz içeriğe açık bir ortamdır. Bu nedenle ergenin ekranda ne kadar kaldığından daha fazla neyle karşılaştığı gözlenmelidir. Her dönemde önemli bir etkiyi uyku alanında görmekteyiz. Gece ekranı uykuyu bozduğunda, çocuğun ertesi gün dikkati ve duygu kontrolü zayıflayabilir.”
Ara tatilde ekran kullanımına sınır getirilmeli
Tatil döneminde de kullanım süresinin mutlaka sınırlandırılması gerektiğini kaydeden Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, “Tatil dinlenme fırsatıdır; ancak dinlenmek, sınırsız ekran kullanımı demek değildir. Güncel verilere göre 6-15 yaş çocukların büyük çoğunluğu internet kullanıyor; en çok video izliyor, ardından ödev ve oyun için kullanıyor. Bu nedenle ilk olarak çocuğun ekranda ne yaptığına bakmak gerekir” dedi.
Yemekte ve yatmadan önceki son saatte ekran olmamalı
Ekran kullanımının çocuğun yaşına ve gelişimsel ihtiyaçlarına göre düzenlenmesi gerektiğini belirten Öz, her yaş aralığında yemekte, yatmadan önceki son saatte ve yatak odasında eğlence amaçlı ekran olmamasını önerdiklerini belirterek klinik uygulamada şu sürelerin hedeflenebileceğini söyledi: “2 yaşına kadar: Görüntülü konuşma dışında ekran önerilmiyor.5 yaşına kadar: Yetişkin eşliğinde, karşılıklı etkileşim sağlayan içeriklerle günde en fazla bir saat.6-12 yaş: Günde bir-iki saat civarında sınır. Ergenlik dönemi: Uyku, ders, fiziksel hareket, arkadaşlık ilişkileri ve günlük işlevsellik korunmalı.”
Ekran bağomlılığında günlük yaşamın aksaması önemli belirti
Yoğun ekran kullanımının her zaman bağımlılık anlamına gelmediğini vurgulayan Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, değerlendirmede temel ölçütün geçirilen süre değil, günlük yaşamda ortaya çıkan işlevsellik kaybı olduğunu söyledi. Öz; ekran kapatıldığında aşırı öfke, sevilen etkinliklerden ve arkadaşlardan uzaklaşma, gizli kullanım, yalan söyleme, uyku düzeninde bozulma ve okul başarısında düşüş gibi belirtilerin birlikte ve sürekli görülmesi gerektiğine dikkat çekti.
Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, “Ölçüt süre değil, işlevsellik kaybıdır. Oyunda planladığından hep fazla oynama ve oyun içi harcamalar da önemli uyarı işaretleridir. Yine de her yoğun kullanım bağımlılık değildir; hastalık sınıflandırmasında ekranla ilgili yalnızca oyun oynama bozukluğu tanımlıdır. “Bağımlı” demekte acele etmemek, ama yardım için tanıyı da beklememek gerekir: İşaretler sürüyorsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurabilirsiniz” dedi.
Yasaklamak yerine çocukla birlikte kurallar belirleyin
Ekran süresini azaltmanın ani yasaklarla değil, çocukla iş birliği içinde yürütülmesi gerektiğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ailelerin öncelikle çocuğun ekranla ilişkisini anlamasının önemini vurguladı. Dijital güvenliğin de süre kadar önemli olduğunu hatırlatan Öz, ailelerin çocuklarıyla kimlerle iletişim kurdukları ve dijital ortamda neler yaşadıkları hakkında açıkça konuşmalarını önerdi. Çocuğun olumsuz bir deneyim yaşadığında yargılanma korkusu olmadan ailesine anlatabileceğini bilmesi gerektiğini ifade etti.
Ara tatilde ailelere beş öneri
Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ara tatilde çocukların ekran kullanımını dengelemek isteyen ailelere şu önerilerde bulundu: “Ekran kullanımının süresini ve amacını çocukla birlikte belirleyin. Her gün en az bir ortak, ekran dışı etkinlik planlayın. Çocuğun uyku düzenini ve fiziksel hareketini koruyun. Yemek sırasında telefonunuzu bir kenara bırakarak örnek olun. Tüm kuralları bir anda uygulamak yerine küçük ve sürdürülebilir değişikliklerle başlayın.”
Dijital içeriklerde siber zorbalık ve yapay zeka riskine dikkat
Ara tatilde ekran kullanımını yönetmenin temelinde yasaklardan çok, çocuğun yaşamındaki dengeyi korumanın bulunduğunu belirten Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ailelerin çocuklarına dijital dünyanın dışında da keyif alabilecekleri, sosyal ilişkilerini geliştirebilecekleri ve yeni deneyimler yaşayabilecekleri alanlar sunmasının önemine dikkat çekti.
Yapay zeka ile sohbet ve siber zorbalık gibi risklere karşı dikkatli olunmasını da öneren Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, “Kısa videolar ve sonsuz video kaydırmaları, bırakma eşiğini yükseltir. Oyunlarda asıl uyarı, oyun içi harcamalar, tanımadık oyuncularla yazışma ve ödül sistemleridir. Sosyal medyada akranlarla kıyaslanmak ve siber zorbalık ergenleri zorlayabilir. Yeni ve önemli bir başlık daha var: Çocuğun yapay zekâ sohbet botlarıyla konuşup konuşmadığını bilmek çok önemlidir. Yargılamadan, yapay zekâ ile konuşuyorsa neler konuştuğunu sormak kritik olabilir. Bu yalnızca ailelerin sorumluluğu değil; okullar, sağlık çalışanları ve platformlar da payına düşeni yapmalıdır” uyarısında bulundu.
Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, sözlerini şöyle tamamladı: “Çocuklarımızı dijital dünyadan tamamen uzaklaştırmaya değil, dijital dünyanın içinde kaybolmadan daha sağlıklı büyümelerine yardımcı olmaya ihtiyacımız var.’’
